Wormwielkasten in de klassieke autotechniek

·

Wie een stuurhuis van een vooroorlogse sportwagen demonteert, stuit vroeg of laat op een mechanisme dat in zijn eenvoud bijna onwaarschijnlijk aandoet: een schroefvormige worm die in de tanden van een wiel grijpt en zo beweging omzet in een andere richting. Hoe werkte dit systeem precies, en waarom kozen constructeurs in de beginjaren van de automobiel zo vaak voor dit principe? Die vragen verdienen een nauwkeurig antwoord, want de techniek is minder vanzelfsprekend dan zij op het eerste gezicht lijkt.

Het principe van de worm en het wiel

De kern van het systeem is een wormwiel, dat bestaat uit twee samenhangende onderdelen: de worm, een as met een schroefdraadachtige profilering, en het wormwiel zelf, een tandwiel waarvan de tanden zo zijn gefreesd dat zij precies in de gangen van de worm passen. Wanneer de worm roteert, duwt hij de tanden van het wiel langs zijn omtrek en zet hij daarmee een draaibeweging om in een beweging die loodrecht op de oorspronkelijke as staat. Dit is een eigenschap die bij veel andere tandwieltypen ontbreekt.

Wat dit principe bijzonder maakt, is de overbrengingsverhouding die ermee bereikbaar is. Met één omwenteling van de worm beweegt het wiel slechts één tand verder. Een wiel met veertig tanden vraagt dus veertig omwentelingen van de worm voor één volledige rotatie van het wiel. Voor een stuurinrichting betekent dit dat de bestuurder met relatief weinig kracht een grote weerstand kan overwinnen, wat in de tijd van zware, onversterkte stuuringen een praktisch voordeel van de eerste orde was.

Een tweede eigenschap is de zelfremmende werking. Door de geometrie van het contact tussen worm en wiel is het in de meeste uitvoeringen onmogelijk dat het wiel de worm terugdrijft. De kracht werkt slechts in één richting. Dit klinkt als een voordeel, en voor bepaalde toepassingen is het dat ook, maar in een stuurhuis heeft het een keerzijde: de bestuurder voelt minder terugkoppeling van het wegdek, wat het rijden op hoge snelheid bemoeilijkt.

Toepassing in de stuurinrichting van vroege sportwagens

In de eerste decennia van de twintigste eeuw was het wormwielprincipe de dominante oplossing voor stuurhuizen in Europese en Amerikaanse personenwagens. Fabrikanten als Marmon, Lancia en de vroege Bentley-constructeurs pasten het toe in uiteenlopende varianten. De meest gebruikte uitvoering was de worm-en-sector: hierbij werkt de worm niet samen met een volledig rondgaand wiel, maar met een segment, een sector van een tandwiel, die over een beperkte hoek beweegt. Dit is precies het bereik dat een stuurhuis nodig heeft, want de stuurkolom maakt nooit meer dan twee à drie volledige slagen van links naar rechts.

Bij de vroege Austin-Healey modellen, en ook bij de Healey-constructies die Donald Healey vóór de samenwerking met Austin bouwde, was de stuurgeometrie een punt waaraan de ingenieurs bijzondere aandacht besteedden. De Healey Silverstone van 1949, een auto die in zijn tijd als uitzonderlijk wendbaar gold, gebruikte een stuurhuis dat op het wormwielprincipe was gebaseerd, zij het in een verfijndere uitvoering dan de ruwe worm-en-sector van een decennium eerder.

De overgang naar de worm-en-rol constructie, waarbij een kleine rol over de worm beweegt in plaats van een glijdend tandwielcontact, verminderde de wrijving aanzienlijk. Dit was een verbetering die in de jaren dertig gemeengoed werd en die ook in de naoorlogse productie van sportieve Britse wagens terugkeerde. De rol draait mee met de worm en vervangt zo het slijtagegevoelige glijcontact door een rollend contact, dat zowel de levensduur als de stuurprecisie ten goede komt.

Slijtage, speling en de restauratie van het stuurhuis

Wie een klassieke sportwagen restaureert, ontdekt al snel dat het stuurhuis een van de meest verraderlijke onderdelen is. Uitwendig ziet een gietijzeren stuurhuis er solide uit, maar inwendig kunnen de worm en het wiel na decennia van gebruik een slijtagepatroon vertonen dat de rijveiligheid ernstig in gevaar brengt. De kenmerkende symptomen zijn stuurspeling, een vaag midden en een stuurwiel dat in een kleine hoekbeweging nauwelijks reactie geeft voordat het contact tussen worm en wiel wordt gevonden.

Bij de revisie van een dergelijk stuurhuis is de eerste stap het meten van de speling. Dit gebeurt door het stuurwiel te fixeren en de beweging van het stuurhuis-uitgangsas te meten, of omgekeerd. De toegestane speling staat doorgaans in de werkplaatshandleiding van de betreffende constructeur, maar als vuistregel geldt dat meer dan drie centimeter speling aan de velgrand van een stuurwiel van gemiddelde diameter reden is voor revisie of vervanging.

De wormwielkast in een klassieke sportwagen is in de meeste gevallen navulbaar met een specifiek smeermiddel, doorgaans een zware tandwielolie of een EP-vet, afhankelijk van het ontwerp van de behuizing. Het is een detail dat in restauratiehandleidingen regelmatig verkeerd wordt beschreven, omdat latere herdrukken soms modernere smeermiddelen voorschrijven die de originele lageringsmetalen aantasten. Bij een Healey uit de vroege jaren vijftig is dit geen theoretisch risico: de legeringen die toentertijd voor wormwielen werden gebruikt, zijn gevoeliger voor additieven in moderne GL-5 oliën dan voor de enkelvoudige minerale oliën waarvoor het systeem was ontworpen.

Een volledige revisie omvat het nadraaien of vervangen van de worm, het controleren van de tandflankgeometrie van het wiel, het vervangen van de afdichtingen en het opnieuw instellen van het lagerspel. Dit is werk dat precisie vereist en dat bij voorkeur wordt uitgevoerd door iemand die de specifieke kenmerken van het betreffende stuurhuis kent, want de instelprocedures verschillen per constructeur en per productiejaar.

Vergelijking met andere stuurhuissystemen uit dezelfde periode

Het wormwielprincipe was dominant, maar niet het enige systeem dat in klassieke sportwagens werd toegepast. De belangrijkste concurrent was de tandheugel-en-rondsel constructie, die in de volksmond als rack-and-pinion bekendstaat. Dit systeem zet de rotatie van de stuurkolom direct om in een lineaire beweging van de stuurstang, zonder tussenkomst van een worm of een sector. Het resultaat is een directere stuurrespons en een betere terugkoppeling van het wegdek.

Kenmerken van de twee systemen naast elkaar:

  • Wormwielstuurhuis: hogere overbrengingsverhouding, meer kracht beschikbaar voor de bestuurder, minder directe terugkoppeling, zelfremming, geschikt voor zwaardere voertuigen
  • Tandheugel-en-rondsel: directere respons, betere wegvoeling, lagere overbrengingsverhouding, vereist meer spierkracht bij zware auto’s, eenvoudiger constructie
  • Worm-en-sector: oudste uitvoering, gevoelig voor slijtage in het midden van het stuurtraject, nog aangetroffen in vooroorlogse wagens
  • Worm-en-rol: verbeterde uitvoering van de worm-en-sector, minder slijtagegevoelig, aangetroffen in naoorlogse Britse en Amerikaanse productie
  • Schroefdraad-en-bal (recirculating ball): Amerikaanse uitvinding, veelvuldig toegepast in grotere naoorlogse wagens, combineert eigenschappen van worm en tandheugel

De keuze van Donald Healey en zijn ingenieurs voor het wormwielprincipe in de vroege Healey-modellen was geen toeval. De wagens waren relatief zwaar voor hun tijd en moesten ook op de onverharde Britse wegen van de late jaren veertig beheersbaar blijven. Een tandheugel zou een te directe en te zware stuurrespons hebben gegeven zonder enige vorm van servohulp, die destijds nog geen gemeengoed was.

Pas met de komst van de Austin-Healey 100 en later de 3000 verschoof het denken over stuurgeometrie. De Cam Gears stuurhuizen die in die periode werden gebruikt, zijn een hybride: zij werken op een principe dat verwant is aan het wormwielconcept, maar de worm is vervangen door een excentrisch gevormde kam die met een rol in contact staat. Dit verkleint de zelfremmende werking en verbetert de terugkoppeling, zonder dat de constructeur de overstap naar een volledig tandheugelsysteem hoefde te maken.

Veelgestelde vragen over wormwielkasten in klassieke sportwagens

Waarom gebruikten vroege sportwagenbouwers zo vaak het wormwielprincipe?

Het wormwielprincipe bood in de begintijd van de automobiel een combinatie van eigenschappen die moeilijk op andere wijze te realiseren was. De hoge overbrengingsverhouding maakte het mogelijk dat een bestuurder zonder servohulp een zwaar voertuig kon sturen, terwijl de compacte behuizing weinig ruimte in het voertuigfront vroeg. Bovendien was de productie van wormwielen met de machinegereedschappen van die tijd goed beheersbaar, wat de kosten drukte.

Hoe herkent u slijtage in een klassiek wormwielstuurhuis?

De meest betrouwbare methode is het meten van de speling in het midden van het stuurtraject, want daar wordt het meest gestuurd en is de slijtage het grootst. Een stuurwiel dat in het midden meer dan twee à drie centimeter vrij beweegt voordat de voorwielen reageren, wijst op slijtage van de worm, het wiel of de lagers. Aanvullend kunt u controleren of het stuurhuis olie verliest via de afdichtingen, wat op verouderde rubbers duidt.

Is het verantwoord om een origineel wormwielstuurhuis te herstellen in plaats van te vervangen?

Voor een historisch correcte restauratie is herstel van het originele stuurhuis in de meeste gevallen de aangewezen weg. Vervangende stuurhuizen voor vooroorlogse en vroege naoorlogse wagens zijn schaars en vaak van onbekende herkomst. Een zorgvuldig gereviseerd origineel stuurhuis, uitgevoerd met de juiste smeermiddelen en correct ingesteld lagerspel, kan nog tientallen jaren betrouwbaar functioneren. De sleutel ligt in de kwaliteit van de revisie en de kennis van de specifieke maatvoering die de constructeur oorspronkelijk heeft voorgeschreven.

Meer om te lezen